Διαφθορά και αγορά εργασίας

«Καθένας προτιμιέται για τις δημόσιες θέσεις

ανάλογα με το πόσο διακρίνεται σε κάτι, όχι

τόσο λόγω καταγωγής, όσο λόγω αξιοσύνης.

Εξάλλου, αν μπορεί κάτι σπουδαίο στην πόλη

να προσφέρει, δεν εμποδίζεται λόγω ασημότητας»

Θουκ. Επιτάφιος, Κεφ 37

Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ – ΤΟ ΓΕΝΙΚΟΤΕΡΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΚΛΙΜΑ

Δυστυχώς υπάρχει μια πληθώρα παραγόντων που επηρεάζουν αρνητικά την υγιή λειτουργία της ελληνικής οικονομίας και επιφέρουν σημαντικά προβλήματα στην αντιμετώπιση της ανεργίας. Η παραοικονομία, η φοροδιαφυγή, η γραφειοκρατία, η αδράνεια του Δημοσίου και η συγκέντρωση της επιχειρηματικότητας σε λίγους βιομηχανικούς ομίλους είναι μερικά από τα βασικά εμπόδια στην ενίσχυση της παραγωγικότητας και της προόδου στης ελληνικής οικονομίας. Αναποφέκτα συνδεδεμένο με τα παραπάνω είναι και το ζήτημα της μειωμένης ανάληψης σημαντικών επενδυτικών δραστηριοτήτων στη χώρα μας. Τα εμπόδια και οι περιορισμοί που επιβάλλει η ελληνική κυβέρνηση, ειδικά στις επιχειρήσεις που επιθυμούν να επενδύσουν στις αγορές της ενέργειας και των ανανεώσιμων πηγών είναι πολλά και εντέλει αποτρεπτικά για την ανάληψη σημαντικών επενδύσεων και την επακόλουθη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Στο φαινόμενο συμβάλει και η δαιδαλώδης και διαρκώς μεταβαλλόμενη ελληνική φορολογική νομοθεσία η οποία δημιουργεί καθεστώς ανασφάλειας για τους πιθανούς επενδυτές. Η Ελλάδα βρίσκεται πιο κάτω από χώρες όπως το Καζαχστάν, το Ουζμπεκιστάν και η Κόστα Ρίκα σε ό,τι αφορά την ελκυστικότητα επενδύσεων και την ανταγωνιστικότητα. Και το πιο θλιβερό είναι ότι κάθε χρόνο η Ελλάδα πέφτει πιο κάτω. Το 2002 κατείχε την 40ή θέση βάσει του δείκτη ανταγωνιστικότητας και επιχειρηματικότητας και το 2007 έπεσε στην 53η, ενώ το 2006 βρισκόταν στην 48η. Η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας προϋποθέτει μακροπρόθεσμο στρατηγικό σχεδιασμό που να ξεκινά από την παιδεία και την αγορά εργασίας μέχρι την οικονομία.

Σε όλα αυτά έρχεται να προστεθεί και το θέμα της σημερινής συζήτησης: η διαφθορά και το πλήθος των συνεπειών που έχει σε σχέση με την οικονομική ανάπτυξη της χώρας, και ειδικότερα σε σχέση με την ορθή και αξιοκρατική λειτουργία της αγοράς εργασίας. Σημειώνω εδώ ότι η ανεργία ιεραρχείται από τους Έλληνες σε όλες τις έρευνες γνώμης ως το κορυφαίο πρόβλημα της χώρας. Οι αριθμοί δίνουν μία πρώτη εικόνα. Η ανεργία ναι μεν μειώθηκε σε σχέση με τα διψήφια ποσοστά του 2004 (βρέθηκε στο 8,1% στο δεύτερο τρίμηνο του 2007), όμως εξακολουθεί να πλήττει τον έναν στους πέντε νέους κάτω των 30 ετών και σχεδόν το 13% των Ελληνίδων. Οι αριθμοί δεν λένε όμως και όλη την αλήθεια. Αποκρύπτουν εν προκειμένω ότι οι περισσότερες δουλειές αφορούν θέσεις μερικής απασχόλησης ή εκπαιδευτικά προγράμματα κατάρτισης τύπου Stage και όχι προσλήψεις στα μισθολόγια. Η κυβέρνηση δεν έχει καταφέρει να χτυπήσει το πρόβλημα της ανεργίας στη ρίζα και να αντιμετωπίσει τα βαθύτερα αίτιά του.

Πρέπει να το τονιστεί εδώ ότι, ακριβώς εξαιτίας της άμεσης σύνδεσης του φαινομένου της διαφθοράς με την λειτουργία της αγοράς εργασίας, το όλο ζήτημα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα στο οποίο επικεντρώνουν την κριτική τους οι νέοι της χώρας. Σαν να μην έφτανε η δεινή οικονομική κατάσταση που βλέπουν να επικρατεί, και η οποία όλο και συρικνώνει τις δυνατότητες δημιουργικής απασχόλησης στη χώρα μας, οι νέοι έχουν επιπλέον να αντιμετωπίσουν και φαινόμενα διαφθοράς που τους αποτρέπουν από το να αξιοποίησουν αποτελεσματικά τις δυνατότητες τους, την παιδεία τους, τις ικανότητες τους και τις ιδέες τους. Εξαιτίας μάλιστα των διαστάσεων που έχει λάβει το φαινόμενο, στην αποκάλυψη των οποίων συνέβαλε σε σημαντικό βαθμό και ο τύπος της χώρας, έχουμε φτάσει πλέον στο άχαρο και λυπηρό σημείο να χρειάζεται να πείσουμε τους νέους ότι ενας κύκλος γνωριμιών δεν θα έπρεπε να είναι η βάση της οικονομίας.

Β. ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Τον Ιανουάριο του 2007 το Heritage Foundation σε συνεργασία με την Wall Street Journal σημειώνουν ότι το μείζον πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας είναι σύμφωνα με την έρευνα η διαφθορά, καθώς ο βαθμός απεξάρτησης από τη διαφθορά ανέρχεται μόλις στο 43%. Η χώρα μας κατέχει την 47η θέση από το σύνολο των 158 οικονομιών όσον αφορά στους δείκτες της διαφθοράς.

Η Διεθνής Διαφάνεια Ελλάδας παρουσίασε τα πορίσματα της ετήσιας έρευνας για το 2008 με βάση τον Δείκτης Αντίληψης Διαφθοράς (CPI 2008). Ο δείκτης ορίζει τη διαφθορά ως κατάχρηση δημοσίου αξιώματος για ιδιωτικό όφελος. Η έρευνα περιλαμβάνει 179 χώρες και η διαφθορά βαθμολογείται από το 0 μέ άριστα το 10. Η χώρα μας στη μέτρηση του 2007 βαθμολογήθηκε με 4,6 δηλαδή κάτω από τη βάση που είναι το 5. Ο δείκτης αυτός μετράει την αντίληψη που υπάρχει για τη διαφθορά και όχι την πραγματική εικόνα της διαφθοράς. Η αντίληψη βασίζεται στη συνολική εικόνα της χώρας και όχι στα πραγματικά περιστατικά που ο καθένας έχει βιώσει, αλλά στην ανοχή που έχουμε ως κοινωνία στη διαφθορά.
Με τις επιδόσεις αυτές η χώρα μας είναι με διαφορά η πλέον διεφθαρμένη χώρα όχι μόνο της Ευρώπης αλλά βρίσκεται πολύ μπροστά και από χώρες της Αφρικής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής ακόμη.

Επιμέρους στοιχεία θα μπορούσαν να παρουσιαστούν πολλά. Αναφέρω μόνο μερικά που σχετίζονται άμεσα με θέματα διαφθοράς για να δώσω μια εικόνα του προβλήματος:

• 0,23% του τζίρου των ελληνικών επιχειρήσεων «παρακρατείται» ως «γρηγορόσημο» για να προχωρήσει μία δουλειά πιο γρήγορα ή για να κάνουν οι αρμόδιοι τα «στραβά μάτια» σε περίπτωση πραγματικής ή υποτιθέμενης παρατυπίας. Το ποσοστό αυτό αναφέρεται στην Εκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας Global Monitoring Report. Το συνολικό ποσό εκτιμάται σε ετήσια βάση σε 350 εκατ. ευρώ και αντιστοιχεί στο 0,15% του ΑΕΠ.
• 0,79% της αξίας ενός έργου (σύμβασης) είναι το «λάδι» που χρειάζεται συνήθως για να «κλείσει» η δουλειά με το Δημόσιο. Αυτό αναφέρεται στην Εκθεση ACT της Παγκόσμιας Τράπεζας. Το 0,79% επί της αξίας της σύμβασης υπολογίζεται σε περίπου 850 εκατ. ευρώ το χρόνο και αντιστοιχεί στο 0,39% του ΑΕΠ.
• 55,91% το ποσοστό των επιχειρήσεων πιστεύουν ότι πρέπει να δίνουν δωράκια σε ελεγκτές της εφορίας. Η έρευνα της Παγκόσμιας Τράπεζας είχε λάβει υπόψη τις γνώμες 546 ελληνικών επιχειρήσεων.

Γ. ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ – ΟΡΙΣΜΟΣ, ΠΕΔΙΑ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ, ΑΙΤΙΑ

Αποφεύγοντας αυστηρές οικονομικές αναλύσεις, θα σημείωνα ότι η διαφθορά στη χώρα μας εμφανίζεται με δύο κύριες μορφές: Από την μία έχουμε την αδιαφάνεια που επικρατεί σε πολλές εκφάνσεις της οικονομικής ζωής του τόπου, με χαρακτηριστικότερο ίσως παράδειγμα τις απευθείας αναθέσεις έργων, και από την άλλη έχουμε τον νεποτισμό και την ευνοιοκρατία, που συνδέονται κατά έναν πιο άμεσο τρόπο με την αγορά εργασίας.

Η προώθηση συγγενικών προσώπων από πρόσωπα της εξουσίας σε δημόσιες θέσεις ή η παροχή πλεονεκτημάτων σ’ αυτά με σκοπό οικογενειακά, οικονομικά ή και πολιτικά οφέλη (νεποτισμός), καθώς και η προσφορά θέσεων ή η παροχή ωφελημάτων και ευνοιών σε κομματικούς φίλους ή στελέχη (ευνοιοκρατία-πατρωνεία-φαβοριτισμός-ρουσφετολογία) έχουν λάβει στη χώρα μας διαστάσεις θεσμού και καθημερινής πρακτικής. Είναι αυτονόητο βέβαια ότι α) οι διορισμοί και οι παροχές γίνονται με κριτήριο την προσφορά προς το κόμμα, β) ότι δεν λαμβάνονται υπόψη οι προσωπικές ικανότητες των προσώπων που προσλαμβάνονται ή η προσφορά τους στο κοινωνικό σύνολο, και γ) ότι όλη αυτή η διεργασία έχει καθαρά το χαρακτήρα συναλλαγής και τίποτε περισσότερο.

Το ζήτημα λαμβάνει ακόμα πιο δραματικές διαστάσεις αν αναλογιστεί κανείς ότι η ευνοιοκρατία, όπως επικρατεί στον ελληνικό χώρο, εμφανίζεται σε μια πληθώρα τομέων, πολλοί εκ των οποίων αποτελούν καίρια κομμάτια της εργασιακής αγοράς: στις δημόσιες θέσεις ή στους οργανισμούς, στον στρατό, στο Πανεπιστήμιο, στην τοπική αυτοδιοίκηση, και σε κάθε άλλο φορέα που μπορεί να επηρεάσει το κόμμα. Αξίζει να σημειώσουμε ότι μπορούμε να συμπεριλάβουμε εδώ και τις ιδιωτικές επιχειρήσεις, όπου είναι δυνατόν με τη μεσολάβηση πολιτικών προσώπων να προωθηθούν ευνοιοκρατικά διάφορα πρόσωπα.

Στην πολυπλοκότητα του προβλήματος έρχεται να προστεθεί και το γεγονός ότι οι παραπάνω διεργασίες, είτε στον τομέα της οικονομικής αδιαφάνειας είτε στον τομέα του φαβοριτισμού, ισορροπούν πάνω σε ένα λεπτό σχοινί νομιμότητας. Σε κάποιες περιπτώσεις είναι καταφανώς παράνομες, κινούνται δηλαδή έξω από τους νόμους κατά παράβαση των κείμενων διατάξεων. Καθώς όμως η προσαρμοστικότητα δεν χαρακτηρίζει, δυστυχώς, μόνο τις νόμιμες λειτουργίες, σε πολλές περιπτώσεις είναι συνατόν να είναι νόμιμες, ή έστω νομότυπες, γιατί είναι γεγονός ότι όσοι βλέπουν με τέτοιο μάτι την εξουσία προσπαθούν να είναι κατοχυρωμένοι για τα όσα κάνουν. Το σίγουρο όμως είναι ότι σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις έχουμε παρέκβαση από τις αρχές της ηθικής, έχουμε παράβαση καθήκοντος, υπάρχει διαφθορά. Το φαινόμενο είναι πολιτικό, έχει σχέση με το πολιτικό κλίμα και το πολιτικό ήθος.

Ως πολιτικό φαινόμενο, λοιπόν, ποιες είναι οι αιτίες του; Πού θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε τους γενεσιουργούς του λόγους, προκειμένου να μππορέσουμε να βρούμε τις ορθότερες λύσεις αντιμετώπισής του; Θα μπορούσαμε να επιμείνουμε: 1) Στο ότι ο περισσότερος κόσμος πλέον πιστεύει ότι την εξουσία δεν την καθορίζει η βάση, ο λαός, αλλά ότι η εξουσία η ίδια, ή και άλλες εξωτερικές δυνάμεις, καθορίζουν το πολιτικό επίπεδο και την πολιτική ζωή του τόπου. 2) Στην έλλειψη πολιτικού κριτηρίου και στην αντίληψη ότι η ενασχόληση με την πολιτική δεν ενδείκνυται για πρόσωπα που θέλουν να έχουν κάποια αξιοπρέπεια. Έτσι η καλλιέργια της πολιτικής αδιαφορίας σίγουρα διευκολύνει καταστάσεις ευνοιοκρατίας. 3) Στην οικονομική δυνατότητα που έχουν καποιοι οικονομικά ισχυροί να επιβάλλονται στα κόμματα χρηματοδοτώντας τα και επομένως να απαιτούν και να επιβάλλουν τις θελήσεις τους. Γι’ αυτό και είναι εξαιρετικά σημαντική η πρωτοβουλία για την αυτοχρηματοδότηση του κόμματος από την πλευρά του ΠΑΣΟΚ. 4) Στην οικονομική αδυναμία που διακρίνει ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού και την αδυναμία επαγγελματικής αποκατάστασης, λόγω ανυπαρξίας ή στενότητας γνωριμιών, που έχει σαν αποτέλεσμα την εύκολη αποδοχή της ευνοιοκρατικής προσφοράς κομμάτων και προσώπων.

Δ. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Το αποτέλεσμα είναι ωστόνο ένα: Ο πολίτης έρχεται αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα στην οποία σημασία έχουν πράγματα όπως οι γνωριμίες. Και αυτό αναμφίβολα είναι ένα χείριστο μάθημα που οδηγεί συστηματικά στην αλλοτρίωση, στην αδιαφορία και στην αποτροπή από την διεκδίκηση μιας θέσης στο κομμάτι εκείνο της αγοράς εργασίας που σχετίζεται με τις ικανότητες που διαθέτει ο πολίτης, εξαιτίας της διαπίστωσης ότι τα κριτήρια επιλογής δεν είναι κατ’ ουσία αντικειμενικά. Είναι λυπηρό, αλλά δυστυχώς συχνό γεγονός στην ελληνική πραγματικότητα, ότι κάποιοι εμποδίζονται να αναλάβουν δημόσιες ή ιδιωτικές θέσεις για λόγους άσχετους με τα προσόντα τους, αλλά για λόγους όπως οι πολιτικές τους πεποιθήσεις. Δεν είναι λίγες οι φορές που έχουμε ακούσει κάποιον να σχετίζει την εργασιακή του επιτυχία ή ακόμα και την ίδια την εύρεση μιας εργασίας με το πιο κόμμα βρίσκεται στην εξουσία. Και όλα αυτά μέσα σε ένα κλίμα όπου η αυξανόμενη ανεργία εντείνει την τάση για κατάληψη μιας θέσης με παραγκωνισμό άλλων, ακόμα και πιο ικανών.

Σε συνδυασμό με την επίδραση του φαινομένου στην σωστή ανάπτυξη της αγοράς εργασίας, η διαφθορά έχει αναμφίβολα και δυσμενείς συνέπειες στην παραπέρα οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ανάπτυξη του τόπου και οδηγεί στη στασιμότητα. Πέρα από το γεγονός ότι άξια στελέχη παραμένουν σε αδράνεια και αχρηστία, η ευνοιοκρατία έχει σαν αποτέλεσμα η παραγωγικότητα της κρατικής μηχανής και των δημοσίων οργανισμών ή φορέων να βρίσκεται σε χαμηλά επίπεδα, ενώ, η διαιώνιση του προβλήματος σίγουρα δημιουργεί ένα κλίμα όπου μπορούν εύκολα να ευδοκιμήσουν και κάθε άλλου είδους καταχρήσεις και σκάνδαλα. Και το χειρότερο; Να θεωρούνται όλα αυτά, λόγω της συχνότητας εμφάνισής τους, ως φυσιολογικό κομμάτι της πολιτικής ζωής του τόπου.

Ε. ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ - ΛΥΣΕΙΣ

I. Τι απαιτείται επομένως; Πρώτον, αξιοκρατία. Και όταν αναφερόμαστε στην αξιοκρατία, θα πρέπει να κάνουμε λόγο όχι μόνο για την αξιοκρατική επιλογή, αλλά και για την αξιολογική προώθηση των ατόμων. Και δεύτερον, ισότητα ευκαιριών. Και αυτά τα δύο σε άρρηκτο δεσμό, γιατί, ενώ η αξιοκρατία κρίνεται ως αναγκαία για την εύρυθμη λειτουργία μιας κοινωνίας, θα ήταν κενή περιεχομένου αν δεν συνδυαζόταν με την αντίστοιχη ισότητα ευκαιριών, καθώς στο οικονομικό-κοινωνικό σύστημα που ζούμε μόνο θεωρητικά έχουμε όλοι τις ίδιες δυνατότητες να καλλιεργήσουμε τις ικανότητές μας ή να αποκτήσουμε άλλες. Σε αυτό το σημείο νομίζω διαφαίνεται έντονα και ο ρόλος μιας σωστά προσανατολισμένης παιδείας, που χωρίς να χάνει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της που σχετίζονται με την καλλιέργεια του ατόμου, δεν θα παραμένει και αποκομμένη από την αγορά εργασίας και τις δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυξης μέσω της επαγγαλματικής ενασχόλησης με το αντικείμενο σπουδών.

II. Απαιτείται ενίσχυση του νομοθετικού πλαισίου κατά τέτοιο τρόπο ώστε και να υπάρχουν ισχυροί αποτρεπτικοί λόγοι για κάθε μέρος (πολιτικό – πολίτη) να επωφεληθεί από πρακτικές διαφθοράς, αλλά και να δίνεται η δυνατότητα στον πολίτη που πλήτεται από το φαινόμενο, με νόμιμες και όχι χρονοβόρες διαδικασίες να αναζητήσει το δίκιο του. Με αυτό τον τρόπο και η ίδια η ελληνική διακιοσύνη έρχεται να παίξει τον ρόλο της στη καταπολέμηση του φαινομένου της διαφθοράς. Μία πρόσληψη που δεν πληροί τα αντικειμενικά κριτήρία που απαιτούνται, ή ακόμα και αν τα πληροί, δεν έγινε με τις νόμιμες διαδικασίες θα πρέπει να μπορεί να προσβάλεται άμεσα και γρήγορα και να δίνεται η δυνατότητα σε όσους παραγκωνίστηκαν σε όλη αυτή τη ρουσφετολογική διαδικασία να διεκδικήσουν επί ίσοις όροις την θέση τους στην αγορά εργασίας. Αναγνωρίζω ότι στον ιδιωτικό τομέα τέτοιες διαδικασίες είναι ιδιαιτέρως δύσκολο τόσο να γίνουν αντιληπτές όσο και να προσβληθούν. Ωστόσο, εκκινώντας από το δημόσιο, πρέπει να θέσουμε τις σωστές βάσεις για την αντιμετώπιση του φαινομένου σε όλο το φάσμα της αγοράς εργασίας. Στην ίδια λογική, απαιτείται ενίσχυση των ελεγκτικών του φαινομένου μηχανισμών, διασφαλίζοντας ωστόσο την αμεροληψία και των ίδιων των μηχανισμών (επιτροπών – υποεπιτροπών) που καλούνται να πατάξουν τα φαινόμενα διαφθοράς.

III. Απαιτείται διαφάνεια στη προσφορά θέσεων εργασίας και στη διαδικασία προσλήψεων, καθώς και η παρόχή της δυνατότητας στον πολίτη να πληροφορείται έγκαιρα, πλήρως και διεξοδικά για όλες τις δυνατότητες που παρέχονται σε αυτόν τον τομέα. Μη ξεχνάμε εξάλλου ότι όσο καλύτερη είναι η πληροφόρηση του ίδιου του πολίτη, τόσο πιο σύσκολο θα καθίσταται για κάποιον να προωθήσει ευνοιοκρατικές πολιτικές στον εργασιακό χώρο. Υπενθυμίζω σε αυτό το σημείο και τον νόμο του Ην.Βασιλείου που ονομάζεται "Ελευθερη πρόσβαση στην πληροφορία" και επιτρέπει σε κάθε πολίτη να έχει πρόσβαση σε κάθε πληροφορία δημόσιου οργανισμού (που δεν είναι διαβαθμισμένη) με μια απλή αίτηση. Ο στόχος της ρύθμισης είναι προφανής: η διαφάνεια στο δημόσιο βίο και η καταπολέμηση της διαφθοράς.

IV. Χρειάζεται να σταματήσουμε πλέον στην Ελλάδα να θεωρούμε πως μια δουλειά έχει τελείωσει από την στιγμή που την αναλάβαμε και να δοθεί έμφαση σε θεσμούς αξιολόγησης έργου. Πρέπει να υπάρξει καθιέρωση απολογισμού και αξιολόγησης του έργου είτε πρόκειται για δημόσιο υπάλληλο είτε για Υπουργό. Πέρα απο τον οικονομικό απολογισμό θα πρέπει να καταγράφεται η αποτελεσματικότητα, η καινοτομία, η συλλογικότητα και η ικανότητα διαχείρισης όσων καταλαμβάνουν θέσεις που προϊσταται ανθρώπινου δυναμικού. Επίσης, όταν πρόκεται για συναλλαγή με το κοινό θα πρέπει να υπάρχει και η έξωθεν καλή ή κακή μαρτυρία όλων των πολιτών μέσω κατάθεσης παραπόνων ή επιβράβευσης.

V. Χρειαζόμαστε παιδεία ενάντια στη διαφθορά. Χρειαζόμαστε σχολεία, πανεπιστημία και εκπαιδευτικούς που θα εμπνεύσουν τους νέους της κοινωνίας μας για κάτι καλύτερο, για κάτι μακριά από τις πολιτικές διαφθοράς και αναξιοκρατίας. Χρειαζόμαστε σκεπτόμενους πολίτες οι οποίοι θα αναγνωρίζουν πως οι πολιτικές διαφθοράς δεν εξυπηρετούν τίποτε περισσότερο από μικροπολιτικές σκοπιμότητες και δεν έχουν τίποτα να προσφέρουν στην ανάπτυξη της χώρας. Θα πρέπει ο οπορτουνισμός να καταπολεμηθεί όχι μόνο ως πρακτική, αλλά κυρίως ως φιλοσοφία ζωής. Και σε αυτήν την προσπάθεια σίγουρα το πρώτο παράδειγμα πρέπει να δοθεί από την ίδια την πολιτεία και τη λειτουργία της. Μόνο όταν ο πολίτης διαπιστώσει πως το ίδιο το κράτος δεν στηρίζεται σε καιροσκοπικές αντιλήψεις για τη λειτουργία του, τότε και ο ίδιος θα είναι ανοιχτός σε κάθε ερέθισμα που προωθεί την αξιοκρατία και θα επικεντρώσει τις προσπάθειες του στην δικιά του καλυτέρευση, προκειμένου να είναι ανταγωνιστικός στην αγορά εργασίας, και όχι στην αναζήτηση ρουσφετιών και εύκολων λύσεων.

Τις ίδιες παρατηρήσεις έκαναν οι πρόγονοι μας χιλιάδες έτη πριν. Νομίζω ήρθε ο καιρός να σταματήσουμε απλώς να τους επικαλούμαστε προς ιδία τέρψη, και να κάνουμε τις διαπιστώσεις τους πράξη. Η διαφθορά δεν μπορεί πλέον να είναι κομμάτι της πολιτικής. Πρέπει να καταστεί εχθρός της πολιτικής που όλοι μαζί καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε και τελικά να αποτάξουμε.

Σας ευχαριστώ.